Gustav Klimt

Je hebt vast wel eens een reproductie van De Kus gezien en je afgevraagd waarom dat ene werk zo blijft betoveren. Wie was de kunstenaar achter die gouden gloed, en wat maakt zijn schilderijen zo anders dan die van zijn tijdgenoten Dacht je aan een mooi overzicht waarin leven, stijl, symboliek en topwerken helder samenkomen Dan zit je goed. In dit artikel neem ik je op een vertrouwde en begrijpelijke manier mee langs Klimts levensloop, zijn Weense context, de gouden periode, de controverses en de blijvende invloed, met praktische kijktips om zijn kunst zelf intenser te ervaren.

Wie was Gustav Klimt

Gustav Klimt werd geboren in de omgeving van Wenen in het jaar 1862 en stierf in dezelfde stad in 1918. Hij geldt als een van de meest herkenbare gezichten van de Weense art nouveau en als boegbeeld van de Wiener Secession. Zijn werk is tegelijk verleidelijk en bedachtzaam, met een rijke huid van ornamenten, vaak in goud, en een geladen symboliek die draait om liefde, sensualiteit, sterfelijkheid en verlangen. Wie zijn schilderijen in het echt ziet, merkt dat het oppervlak zelf een wereld wordt, waarin patronen, glans en kleur net zo betekenisvol zijn als de figuren.

Hoewel Klimt vandaag beroemd is om zijn portretten van mondaine vrouwen en zijn iconische allegorieën, begon hij traditioneler. Hij werkte aanvankelijk in een academische stijl, kreeg opdrachten voor theaterdecors en plafonds, en werd al vroeg onderscheiden. Toch zocht hij gaandeweg een eigen beeldtaal die niet langer gebonden was aan zuivere weergave, maar die de verbeelding centraal zette. Die sprong van het vertrouwde naar het persoonlijke is de rode draad door zijn loopbaan.

Jeugd en opleiding

Als zoon van een goudgraveur groeide Klimt op met een fijn gevoel voor materiaal en versiering. Op de kunstnijverheidsschool in Wenen leerde hij decoratief tekenen en architectonisch schilderen. Die grondige opleiding gaf hem de beheersing van lijn, vlak en structuur die later zo kenmerkend zou worden. Samen met zijn broer en een vriend vormde hij al vroeg een kunstenaarscompagnie en kreeg hij opdrachten voor theaters en publieke gebouwen. In die jaren bewonderde hij grootmeester Hans Makart, maar je ziet ook al de kiemen van Klimts eigenzinnigheid. Hij keek naar de klassieken, naar de renaissance en naar de nieuwste illustratieve kunst, en begon te experimenteren met vlakke, decoratieve zones naast illusie van diepte.

De Wiener Secession en een nieuwe koers

De oprichting van de Wiener Secession in 1897 markeerde een breuk met het gevestigde kunstenaarsgilde. Klimt werd een sleutelfiguur en voorzitter. De Secession bood ruimte aan jonge kunstenaars, aan moderne ideeën over vormgeving en aan het begrip Gesamtkunstwerk, waar architectuur, schilderkunst en toegepaste kunst samenkomen. Klimts werk groeide in die context door naar een persoonlijke, symbolistische benadering waarin het decoratieve geen versiering meer is maar drager van betekenis. De aandacht verschoof van historische verhalen naar tijdloze thema’s als eros, leven en dood, en naar het geheim van vrouwelijke kracht en kwetsbaarheid.

De controverse rond de faculteitsschilderijen

Een kantelpunt waren de werken die hij maakte voor de universiteit van Wenen. De drie grote allegorieën over filosofie, geneeskunde en rechtspraak waren allesbehalve geruststellend. In plaats van triomf en vooruitgang toonde Klimt een mens die verdwaald is tussen verlangen, kwetsbaarheid en onvermijdelijk verval. De ophef was groot, de pers sprak van zedenloosheid, en het publiek schrok van de directe lichamelijkheid en het donker onder de glans. Voor Klimt was dit geen provocatie om de provocatie, maar een eerlijk antwoord op de moderniteit. De commotie versterkte zijn besluit om zich te richten op vrij werk en op particuliere opdrachtgevers, vooral voor portretten.

De gouden periode

Wie aan Klimt denkt, denkt aan goud. Dat goud is geen trucje en zeker geen enkelvoudig symbool voor rijkdom. Het is een materiaal met geschiedenis, dat verwijst naar Byzantijnse mozaïeken, naar sacrale iconen en naar de belofte van onvergankelijkheid. Door bladgoud en vergulde verf te combineren met verfijnde patronen en dichte vlakstructuren, maakte Klimt een huid die het licht vangt en stuurt. Het vlak wordt een ruimte, de ruimte wordt een vlak. Dat spel is nergens sterker dan in zijn beroemdste werken uit de jaren rond 1905 tot 1910.

Materialen, invloeden en vakmanschap

De ontmoeting met mozaïekkunst in Ravenna en de fascinatie voor Japanse prentkunst vormen een herkenbare onderstroom. Van het Oosten leerde Klimt de kracht van het vlak en het ritme van ornamenten, van de Byzantijnse traditie de sacrale glans. Hij werkte met gemengde technieken, gebruikte bladgoud, zilver en soms inlegachtige patronen, en bouwde zijn doeken op in lagen. Van dichtbij zie je een discipline in de lijnvoering en een architectuur van patronen die veel meer is dan versiering. Het is compositie als muziek, met herhaling en variatie, rust en spanning.

Iconen uit de gouden jaren

De Kus is het icoon bij uitstek. Het omarmende paar lijkt in een gouden veld te zweven, geworteld in bloemen, omhuld door patronen die zowel bescherming als grens vormen. Het intieme moment wordt universeel, bijna mythisch. In de portretten van Adele Bloch Bauer verheft Klimt een mondaine vrouw tot een tijdloze verschijning. Het gezicht blijft individueel, de omgeving wordt een rijk tapijt van tekens en vormen. In het Stocletfries voor een Brusselse stadsvilla gaat hij nog verder. Levensboom, Verwachting en Vervulling verbinden architectuur, interieur en schilderkunst tot een geheel, een geschenk van ritme en glans dat zelfs zonder figuren vol betekenis is.

Thema’s en symboliek

Klimts beeldwereld is doordacht. Eros is er, maar nooit alleen uitwendige verleiding. Hij verbeeldt het verlangen zelf, de energie die leven maakt en breekt. Patronen hebben een rol. Rechte vlakken en hoekige segmenten duiden vaak op mannelijke energie, organische krullen en bloemen op vrouwelijke kracht. Water staat bij hem voor stroom en diepte, de wendingen van het onderbewuste. De blik van zijn modellen is zelden toevallig. Soms is die ondoorgrondelijk en koel, soms onttrekt de blik zich aan de toeschouwer. Beiden verhogen de geladenheid.

Vrouwbeeld en erotiek

Klimt wordt vaak de schilder van vrouwen genoemd. Dat klopt, maar het is te eenvoudig. Hij schilderde de vrouw niet als object, maar als wereld op zich. Hij gaf ruimte aan verlangen, aan autonomie en aan ambivalentie. In tekeningen is hij soms rechtlijnig en schaamteloos in de weergave van sensualiteit. Op de doeken is het subtieler, gefilterd door allegorie en ornament. Wie alleen moraal zoekt, mist de poëzie. Wie alleen glans ziet, mist de dramatiek. Het is die dubbele beweging die zijn werk leefbaar en bestendig maakt.

Tussen schoonheid en verval

Achter het goud schuilt bij Klimt vaak een meditatie op sterfelijkheid. Bloemen bloeien en verwelken. Lichamen stralen en vergaan. De drie leeftijden van de vrouw verbeeldt een levenscyclus zonder sentiment. De dood is aanwezig, maar ontdaan van sensatie. Het is de tegenhanger van de erotische energie. Zo ontstaat een spanning die ook nu nog voelbaar is. Het werk troost niet. Het biedt helderheid, soms ook aanvaarding.

Portretten en opdrachtgevers

Klimt vond in de Weense burgerij een publiek dat zijn vernieuwingsdrang omarmde. Zijn opdrachtgevers waren vaak cultureel vooraanstaande families die openstonden voor moderne kunst. Als portrettist zocht hij de kern van iemands verschijning en plaatste die in een universum van tekens. De kledij is nooit louter kledij, het decor nooit zomaar achtergrond. Hij componeert identiteit, status en innerlijk in één visuele grammatica. De modellen lijken tegelijk dichtbij en onbereikbaar, een effect dat hij bewust zocht.

Landschappen en de Attersee

Een kwart van Klimts oeuvre bestaat uit landschappen, vaak vierkant van formaat. Het ritme van boomstammen, de dichtheid van bloementuinen, een dorp aan het water, een kasteel tussen groen. Geen verhalende details, weinig lucht, nauwelijks lijnen die de kijker naar binnen trekken. In plaats daarvan een tapijt van kleurtoetsen dat van veraf gloeit en van dichtbij pulseert. Het landschap is evenzeer oppervlak als diepte. Deze doeken tonen zijn vermogen om rust en concentratie te vangen zonder sentimentele omlijsting. Wie aan de Attersee liep, herkent het licht, niet letterlijk maar als herinnering.

Tekeningen de kracht van de lijn

Klimts tekeningen zijn een universiteit op zichzelf. De lijn is trefzeker en vrij, de houding van het model precies geobserveerd. In studies voor schilderijen zie je hoe hij zoekt naar pose, gebaar en contour. In autonome tekeningen is hij nog directer. De erotiek is expliciet, de compositie sober. Er is geen goud om je te verleiden, alleen grafiet of krijt. Juist daardoor ontdek je hoe muzikaal zijn lijn is en hoe consequent hij het lichaam leest als landschap vol spanningsbogen.

Late stijl en verandering

Na de gouden jaren verschoof Klimt zijn accent. De penseelvoering werd losser, de kleur frisser, het zwart minder dominant. Oosterse stoffen en weefsels bleven inspireren, maar het ornament werd luchtiger. Sommige portretten lijken bijna te zweven in een dromerige ruimte van kleurvlekken. De monumentaliteit is gebleven, de zwaarte is afgenomen. Het is een evolutie, geen ommezwaai. In de laatste jaren, die door ziekte en een plots overlijden werden afgebroken, liet hij onafgewerkte werken achter die precies tonen waar hij naartoe wilde. Meer schilderkunst, iets minder goud, dezelfde toewijding aan vorm en gevoel.

Beethovenfries en het idee van Gesamtkunstwerk

Voor de beroemde Secession tentoonstelling rond Beethoven creëerde Klimt een monumentaal fries dat verlangen, strijd en vervulling verbeeldt. De muziek, de architectuur van de tentoonstellingsruimte en de schilderkunst vormden één ervaring. Dat idee van een totaalkunst trok door zijn hele oeuvre, van zaaldecors tot interieurontwerpen. Het gaat bij Klimt altijd om de vraag hoe kunst ons omgeeft, hoe zij een ruimte kan veranderen in een mentale plek. Daarin is hij opvallend modern en tegelijk geworteld in oude rituelen van betekenis.

Invloed en nalatenschap

Klimts invloed reikt verder dan musea. Modeontwerpers, grafische vormgevers, fotografen en interieurarchitecten vonden en vinden in zijn werk een vocabulaire van patronen, glans en vrouwelijke archetypen. In de Weense kunstgeschiedenis vormt hij een scharnier tussen negentiende eeuw en moderniteit. Jongere kunstenaars als Egon Schiele namen zijn durf en sensitiviteit mee, maar kozen een rauwer pad. Toch blijft Klimt uniek door zijn samengaan van sensualiteit en discipline. Die eigenheid verklaart waarom zijn werk zowel door kenners als door een groot publiek wordt geliefd.

Relaties met tijdgenoten

De Weense belle epoque was een broedplaats van ideeën. Componisten als Gustav Mahler, denkers als Sigmund Freud, schrijvers en architecten zochten naar nieuwe vormen voor een nieuwe tijd. Klimt hoorde bij die generatie door zijn mentaliteit. Net als bij Pablo Picasso zie je het streven naar eigen taal. Anders dan bij Picasso zocht Klimt geen breuk met schoonheid maar een vernieuwing van schoonheid. Vergelijk zijn aandacht voor licht en huid met de stille intensiteit van Johannes Vermeer. Je proeft hetzelfde vertrouwen in kijken, maar de uitkomst is geheel anders.

Markt, restitutie en herontdekking

Na zijn overlijden raakten de beroemdste doeken verspreid en verzamelaars ontdekten de blijvende aantrekkingskracht. Sommige werken werden wereldnieuws door recordprijzen. Dat is een economisch verhaal, maar ook een verhaal van morele helderheid. In de afgelopen decennia keerden meerdere topwerken terug naar de erfgenamen van families die tijdens de bezetting hun bezit verloren. Die restitutiegeschiedenis hoort bij de erfenis van Klimt en bij het besef dat kunst niet losstaat van recht en herinnering. Tegelijk groeide zijn reputatie in musea en bij publiek. De combinatie van directe schoonheid en gelaagde betekenis is ongewoon bestendig.

Kijktips om Klimt intenser te ervaren

Ga dichterbij en stap weer terug. Van dichtbij zie je de ragfijne lijnen en de schakeringen in goud en kleur. Van enkele meters afstand valt de compositie op zijn plaats. Let op het gesprek tussen vlak en volume. Vraag je af waar de achtergrond ophoudt en de figuur begint. Kijk naar handen en gezichten, want daar bewaart Klimt de kwetsbaarheid. Neem vervolgens de patronen op als een tweede taal die spreekt over identiteit, rol en innerlijk. Die manier van kijken verrijkt ook je ervaring van andere schilders, van renaissance tot modernisme.

Veelgemaakte misvattingen

Een eerste misvatting is dat Klimt vooral decoratie zou zijn. Het decoratieve is bij hem inhoud. Ornament is drager van emotie en idee. Een tweede misvatting is dat het goud altijd staat voor luxe. Vaak verwijst het juist naar tijdloosheid en een innerlijk licht. Een derde misvatting is dat zijn vrouwenbeelden enkel mannelijk verlangen bedienen. In veel werken is vrouwelijke autonomie het onderwerp. Tot slot is het onjuist om te denken dat zijn kunst losstaat van de tijd. De culturele spanningen van Wenen rond 1900 vormen de voedingsbodem van zijn beeldtaal.

Persoonlijke notitie en praktische ervaring

Wie Klimt in reproductie kent, herkent bij het eerste echte doek meteen het verschil. De huid van het schilderij leeft. In mijn ervaring helpt het om je niet te haasten. Neem per werk enkele minuten om te ademen met het ritme van de patronen. Bij de Beethovenfries, die ik ooit op ooghoogte zag, kwam pas na verloop van tijd het gevoel van een lange melodie tot leven. Zo werkt zijn kunst als muziek die tijd vraagt en teruggeeft.

Verder lezen en zien

Wie dieper wil, vindt veel in overzichtstentoonstellingen, catalogi en musea in Wenen, New York en Praag. Een goede online start is de themapagina over Gustav Klimt, waar je compact leven en werk samen vindt. Vergelijk daarna de weg van Klimt met andere vernieuwers om je begrip te verdiepen. Hoe ging modernisme verder, hoe veranderde het lichaam in de kunst, en welke rol speelde ornament in de twintigste eeuw Deze grotere vragen maken het kijken nog rijker.

Klimt in context

Wenen als kraamkamer van moderniteit

Het Wenen van rond 1900 was elegant en gespannen tegelijk. Achter bals en salons school een groeiende onrust over identiteit en toekomst. Kunstenaars en denkers kozen niet voor camouflage, maar voor doorzien. Klimt vertaalde die drang naar helder zien in beelden die hun eigen tijd aankonden en die bovendien het tijdloze raakten. Zijn schilderijen zijn geen modeverschijnsel. Ze horen bij de grote vragen die elke generatie opnieuw stelt.

Ornament als gedachte

Een bijzonder inzicht bij Klimt is dat ornament betekenis draagt. Patronen bij hem zijn geen randversiering. Ze spreken, ordenen en beschermen. Ze bouwen ritme op en dempen onrust. Ze kunnen omhullen of verstikken. Wie dat ziet, leest het oppervlak als tekst. Die gedachte werkt door in architectuur en design, en is nog steeds relevant voor ontwerpers die zoeken naar vormen die zowel mooi als betekenisvol zijn.

De mens achter de mythe

Over Klimt als persoon weten we dat hij een gereserveerd man was die liever schilderde dan sprak. Hij schreef weinig en liet geen zelfportretten na. Dat maakt zijn werk niet onpersoonlijk, maar zelfstandiger. Wie iets wil weten over Klimt, moet kijken. Zijn eigen woorden waren eenvoudig. Ik ben een schilder, meer hoef je niet te weten. In die zin is zijn oeuvre zijn echte autobiografie, met goud als geheugen en lijn als stem.

Conclusie

Gustav Klimt is meer dan de schilder van een beroemd kusmotief. Hij is de kunstenaar die het vlak tot muziek maakte, die ornament tot gedachte verhief en die lichamen schilderde als dragers van verlangen en vergankelijkheid. Zijn gouden periode straalt, maar zijn tekeningen en landschappen tonen evenzeer meesterschap. Wie tijd neemt om te kijken, ontdekt onder de glans een bedachtzame, humane kunst die ook nu blijft spreken. Laat De Kus een begin zijn, geen eindpunt, en lees verder in het netwerk van werken dat Klimt tot een blijvende metgezel van moderne kijkers maakt.